7.1.        Өтпелі процес сапасының көрсеткіштері

 

   

Басқару жүйелерін синтездегенде олардың жұмысқа қабілеттілігінің басты шарты басқару жүйесінің тұрақтылығы және сапасы болып табылады. Бұл, тұрақты жұмыстан басқа жүйе белгілі тұрақтылық қорымен қамтамасыз ету керектігін білдіреді. Тұрақтылық қоры түсінігін тұрақтылық критериіне тәуелді келесі түрде сипаттап көрсетуге болады.

Әр түрлі тұрақтылық критерилеріндегі тұрақтылық қоры.

Михайлов белгісі.                   Найквист белгісі.

i Im

Подпись: i Im

i Im

Подпись: i Im

  


 

                                                                   

 

 

 

                                         Re                                                                                      Re

            0          ω=0                             ω=0                                         1,i0               

 

 

 

 

7-1 сурет. Тұрақтылық қорлары

Реттеу процесі сапасының негізгі көрсеткіштері келесілер:

Статикалық қателік уст. – өтпелі процестегі реттелуші шаманың орнатылған мәні мен оның алынған мәні арасындағы айырымы.

Динамикалық қателік удин. – өтпелі процестегі реттелуші шаманың оның орнатылған мәнінен барынша көп ауытқуы.

Реттелу уақыты Тпр. – өтпелі процестің ұзақтығы, яғни реттелуші шаманың ағымдағы мәні мен берілген мәні арасындағы айырым алдын ала берілген шамадан кем болғанға дейінгі уақыт.

 

Тұрақтылық дәрежесі η – сипаттама теңдеуінің түбірлер жазықтығындағы тұрақтылық қорын сипаттайды және сан жағынан түбірдің жорамал осіне барынша жақын орналасқан нақты бөліктің абсолютті мәніне тең (Рис.7-3):

 

 

                                        (7-1)

 

Түбірлері комплексті және тең нақты бөліктерге ие, бірақ әр түрлі жорамал бөліктері бар өтпелі процестердің сапасын бағалау үшін тұрақтылық дәрежесі  жеткіліксіз. Мұндай процестер үшін тербелушілік дәрежесі тура келеді.

Тербелушілік дәрежесі m – осы  қатынас (7-7 сурет) пен басқа түбірлерді салыстырғанда минималды мәнге ие сипаттама теңдеуінің түбірлерінің нақты және жорамал бөліктерінің қатынасының модулі.

 

                                   (7-2)

 

Аппериодикалық процес үшін m=∞.

 

уст.

удин.

Тпр.

у

t

       1.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                

 

 

 

 

       2.

удин.

Тпр.

y

t

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

1 – Статикалық қателі өтпелі процес уст.; 2 – уст. = 0 жағдайындағы өтпелі процес.

 

 

7-2 сурет. Өтпелі процес графиктері және олардың сапа көрсеткіштері

 

 

 

η2

η1

α2

α1

                                                              iω

 

 

                                                                         α

 

 

 

 

 

 

7-3 сурет. ,  түбірлер жазықтығындағы апериодикалық процестер үшін тұрақтылық дәрежесі η.

  


 

                           1/Сi·У

 

 

 

 

 

                                                                                         t

 

 

                      7-4 сурет. Өтпелі апериодикалық процестер, мұнда.

 

η

р2

р2

р1

р1

Егер  болса, онда түбірлер комплексті, процес тербелмелі.

                                                           iω

 

 

 

 

                                                                                 α

 

 

 

 

 

 

 

7-5 сурет.  жағдайындағы түбірлер жазықтығындағы тербелмелі процестер үшін тұрақтылық

дәрежесі η.

t

у1

у2

у3

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

                                                                    

 

 

7-6 сурет. Өтпелі тербелмелі процестер, мұнда .

 

 

η

р1

р2

р1

р2

arctg m2

arctg m1

iω

α

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

                                                                                

 

 

 

 

7-7 сурет. , түбірлер жазықтығындағы тербелмелі процестер үшін тербелушілік дәрежесі m.

 

Термелмейтін өтпелі процестің барынша жәй өшушісінің өшу интенсивтілігі өшу дәрежесін сипаттайды.

Өшу дәрежесі ψ – тербелмелі процестердің өшу интенсивтілігінің сандық өлшемі.

 

                                            (7-3)

 

Тербелушілік дәрежесі m мен өшу дәрежесі ψ арасында біртаңбалы тәуелділік бар (7-5).

Егер онда:

 

   у1:  t=0 жағдайында;

 

  у3:    жағдайында;

 

      (7-4)

 

Соңында:

 

                                     (7-5)

 

Өшу дәрежесі ψ 0-ден 1-ге дейін, ал тербелушілік дәрежесі m  0-ден ∞-ке дейін өзгереді.

 

7-1-таблица.  Тербелушілік дәрежесі m мен өшу дәрежесі ψ арасындағы сәйкестік.

 

M

0

0,141

0,221

0,366

0,478

0,629

1,0

∞

Ψ

0

0,600

0,750

0,900

0,950

0,980

0,998

1,0

 

Практикада таблицада көрсетілген мәндер қолданылады: